Festiwal „Nowe Spojrzenia” sytuuje się na przecięciu praktyki artystycznej oraz refleksji nad statusem archiwum i pamięci kulturowej. Punktem wyjścia nie jest historia performansu rozumiana jako linearny ciąg wydarzeń i kanonicznych realizacji, lecz historia pojmowana jako dynamiczne pole negocjacji znaczeń, w którym przeszłość pozostaje aktywnym uczestnikiem współczesnych praktyk artystycznych. Proponujemy zatem model „żywej genealogii”, oparty nie na rekonstrukcji historycznych działań, lecz na ich krytycznej reinterpretacji i aktualizacji w kontekście współczesnych problemów społecznych, politycznych i kulturowych.

Tak rozumiana genealogia odwołuje się do jednej z podstawowych właściwości performansu – jego efemeryczności. Od lat siedemdziesiątych XX wieku medium to pozostaje przedmiotem dyskusji dotyczących możliwości dokumentacji, archiwizacji oraz ponownego wykonywania działań performatywnych. Projekt wpisuje się w ten dyskurs, traktując archiwum nie jako zbiór zamkniętych artefaktów, lecz jako dynamiczną przestrzeń wytwarzania wiedzy, w której dokument, zapis i pamięć stają się materiałem dla nowych praktyk artystycznych oraz reinterpretacji przeszłości.

W tym sensie performans funkcjonuje nie jako obiekt historii sztuki, lecz jako proces nieustannego wytwarzania relacji między przeszłością a teraźniejszością. Współczesne badania nad performansem coraz wyraźniej wskazują, że pamięć działania nie istnieje wyłącznie w materialnych dokumentach, lecz również w ciele, praktyce oraz w procesach transmisji wiedzy między kolejnymi pokoleniami artystów. Projekt rozwija tę perspektywę, traktując działania performatywne jako laboratorium pamięci kulturowej.

Istotnym punktem odniesienia pozostaje historia samego medium. Od awangardowych eksperymentów futurystów i dadaistów, przez happeningi Allana Kaprowa, działania Fluxusu, po praktyki Josepha Beuysa, Jacka Smitha, Mariny Abramović, Chrisa Burdena czy Carolee Schneemann performans rozwijał się jako forma podważająca autonomię dzieła sztuki oraz stabilność relacji między artystą, odbiorcą i instytucją. Równocześnie stanowił narzędzie krytyki społecznej, politycznej i instytucjonalnej, przesuwając akcent z reprezentacji na doświadczenie, obecność i współuczestnictwo.

Festiwal rozwija tę tradycję poprzez dialog współczesnych artystów z dorobkiem twórczyń i twórców, którzy ukształtowali historię performansu, takich jak Eileen Myles, Vito Acconci, Liliana Lewicka, Tony Conrad, Chris Burden, Ewa Partum, Zbigniew Warpechowski oraz Jerzy Bereś. Relacja ta nie przyjmuje jednak formy rekonstrukcji ani cytatu. Historyczne realizacje stają się raczej strukturami odniesienia, umożliwiającymi reinterpretację zagadnień cielesności, pamięci, wspólnotowości, relacyjności oraz polityczności działania performatywnego.

Szczególne znaczenie dla Festiwalu ma Wrocław – miasto zajmujące wyjątkowe miejsce w historii polskiej sztuki akcji. To właśnie tutaj w 1957 roku zrealizowano wydarzenie uznawane za pierwszy polski happening, spektakl Teatru Sensybilistycznego Sensybilizm, czyli nie wolno robić z publiczności balona (1957, Teatr Kameralny we Wrocławiu), zapowiadający wiele strategii rozwijanych później przez europejską neoawangardę. W perspektywie zbliżającej się siedemdziesiątej rocznicy tego wydarzenia projekt staje się platformą badań nad lokalnym dziedzictwem performansu i jego miejscem w międzynarodowej historii sztuki.

Koncentracja Festiwalu na sztuce Europy Środkowej i Wschodniej będzie okazją do zainicjowania międzynarodowej refleksji nad wspólną historią praktyk performatywnych w tym regionie. Projekt w dalszej perspektywie zakłada rozpoczęcie prac badawczych nad opracowaniem i udostępnieniem otwartej bazy danych poświęconej historii sztuki performansu w naszym regionie, która stanie się narzędziem wspierającym dalsze badania porównawcze oraz współpracę między instytucjami i artystami. Zwieńczeniem przedsięwzięcia będą wielojęzyczne publikacje naukowe oraz wystawy prezentujące wyniki prowadzonych badań w perspektywie transnarodowej.

Program Festiwalu obejmuje działania artystyczne, debaty, wykłady, prezentacje archiwów oraz spotkania poświęcone metodologii badań nad performansem, ze szczególnym uwzględnieniem problematyki dokumentacji i archiwizacji praktyk efemerycznych. Tym samym wydarzenie przekracza formułę festiwalu, stając się laboratorium wymiany wiedzy pomiędzy artystami, badaczami, kuratorami i instytucjami zajmującymi się sztuką współczesną. Wiedza praktyczna zostaje tu sprzężona z refleksją teoretyczną, a doświadczenie działania z analizą jego kulturowych i społecznych konsekwencji.

W proponowanej perspektywie performans nie jest wyłącznie medium artystycznym, lecz metodą poznania. Umożliwia badanie mechanizmów pamięci, procesów wspólnotowych oraz polityki obecności, stając się narzędziem krytycznej refleksji nad współczesnością. Festiwal „Nowe Spojrzenia” wpisuje się tym samym w rozwijający się nurt badań, który postrzega performans jako formę negocjowania społecznych i kulturowych modeli współistnienia. Nie proponuje zamkniętej narracji historycznej, lecz otwartą strukturę, w której przeszłość pozostaje aktywnym partnerem współczesnych praktyk artystycznych, a historia performansu ujawnia się jako proces nieustannej transformacji.

Agnieszka Chodysz-Foryś i Igor Wójcik,
osoby kuratorskie Festiwalu